Noord-Ooster-Wind

 

Ik zelf in 2006
radio luisteren in de tuin

Noord Ooster Wind        (Mijn radioverhaal)           Bert Jan Brinkman

Ik krijg vaak te horen wat mij bezieling is met radio. Tja, bezieling.. wat is bezieling. Bezieling is een vaag begrip, zoiets van  de ´soul´ van je leven of iets extra´s dat je heel diep raakt.  Ik moet hiervoor terug naar het jaar 1969. Het dorp Staphorst om precies te zijn. Het jaar dat ik samen met mijn vriendjes van de lagere school leerde communiceren doormiddel van morsetekens. Dat deden we met een zaklantaarn. Later met een deurbelzoemertje op een plankje. De maanlanding in 1969 met radiocommunicatie via een grote antenne parabool was de druppel. Ik moest en zou ook iets met radio doen. Het was echter nooit zozeer de techniek die mij aantrok maar meer het communiceren op zich. Het feit dat je een verbinding kon maken door het niets. Dat misschien anderen mee zaten te luisteren.. Dat was prachtig. Op elfjarige leeftijd kreeg ik de beschikking over een transistorradio. Ik weet niet meer hoe, maar ik had eindelijk mijn eigen radio. Ik hoefde van af dat moment niet meer verplicht mee te luisteren naar meester G.B.J. Hilterman op Hilversum 1 waar mijn vader altijd naar wilde luisteren op de zondagmiddag. Eindelijk kon ik afstemmen op de middengolf waar de zeezenders zaten.  Radio Veronica vanuit zee.. Wat een tijden!  In 1973 -op 14 jarige leeftijd- gingen mijn ouders verhuizen naar Veendam. Dat was in het begin pijnlijk want je verliest al je vrienden. Radio heeft mij er toen doorgesleept. Luisteren naar de zeezenders die mij het gevoel gaven dat ik niet alleen was. Dat mijn kameraadjes in Staphorst ook aan het luisteren waren, naar dezelfde zender, dat gaf een gevoel van verbondenheid. Maar dit was nog maar het begin.. Het radiogevoel zou spoedig nog veel intensiever worden!

Veendam

In Veendam kwamen we in de Groningenlaan te wonen. Het waren de eerste huizen in het nog aan te leggen plan Sorghvliet.. Als je achter ons huis stond keek je destijds in 1973 dwars over de weilanden richting de Sorghvlietlaan. Op de zolder kreeg ik mijn slaapkamer met lekker veel ruimte. Mijn ouders besloten dat jaar een nieuwe radio aan te schaffen en ik kreeg de ‘oude’ buizenontvanger van hun tot mijn beschikking (van het merk Telefunken). Ik kan mij nog herinneren dat er in de eindtrap 2x een EL84 lamp stond te gloeien, goed voor 10 watt ‘warm’ buizengeluid uit de speakers. Al snel sloot ik vriendschap met de buurjongen die net als ik onlangs in Veendam was komen te wonen. Stiekem klauterden we het dak op om een koperdraadje te spannen tussen de schoorstenen. Dit koperdraadje was onze ontvangstantenne voor de middengolf. Wat een AM ontvangst hadden we toen!

Landpiraten

Door het veelvuldig draaien over de AM band op zoek naar Radio Veronica, radio Noordzee en later radio Caroline en Atlantis kwam ik ook in aanraking met radiostations die vreemde Hollandse muziek uitzonden.  Het bleken landpiraten te zijn.  Deze geheime zenders deden mijn hart overslaan. De muziek vond ik eerst helemaal niks maar later kon ik het wel waarderen.  Je hoorde muziek die je toen nergens anders kon horen en ik werd er vrolijk van. Swingende (polka)klanken van Frankie Yankovic tot raar klinkende Hollandse muziek van bijvoorbeeld Duo Onbekend, Jan en Zwaantje of Johnny Jordaan. De radioamateurs (MG- etherpiraten) maakten diepe indruk op mij. Ze spraken over ‘hoe de ontvangst was van hun pierement’. En hoeveel ‘druk’ ze hadden op het ‘kattenoog’ van de buizenontvanger. Ik snapte er werkelijk niets van. Vastbesloten om met deze ‘stoere’ kerels mee te gaan doen ging ik op zoek naar informatie over het bouwen van radiozenders. Ik denk dat ik toen de beste bezoeker van de bibliotheek ben geweest. Alle begrijpbare radioboeken heb ik wel gelezen.

Inmiddels brak de zomer van 1974 aan. Het was een mooie zomer met veel warme dagen. In gedachten zat ik op het Veronica schip. Hoe mooi zou het zijn om onder de grote zendmast, op het zendschip, over de zee te kijken richting het vasteland. In de wetenschap dat het sterke radiosignaal van Veronica 538 zich over heel Nederland verspreidde via die magische middengolf. Al spoedig moesten mijn vrolijke gedachten plaats maken voor een vreselijk bericht.  De zeezenders werden verplicht te stoppen op 31 augustus 1974. Deden ze dat niet dan werden de zeezenders het zwijgen opgelegd door de Nederlandse overheid. Ik besloot dag en nacht af te stemmen op Veronica en radio Noordzee en verwenste Hilversum 3 die in de lucht was gekomen om de populaire radiopiraten te doen vergeten. Hilversum 3 was te ontvangen via de FM band (die ging toen van 87 tot 105 MHz), maar ondanks de sublieme FM- geluidskwaliteit vond ik Hilversum helemaal niets. Zuilenradio met veel te veel regeltjes gemaakt door conservatieven, bah ..

31 augustus, ik zat in mijn zolderkamer, zal het nooit vergeten. De deur op slot. Mijn ouders kwamen er niet in. De laatste momenten van een radiotijdperk wilde ik ongestoord genieten. De klok op het Veronica zendschip tikt verder. Duidelijk hoorbaar via de krachtige middengolfzender. Een brok in de keel van Rob Out, tranen van woede en verdriet.. En vlak voordat het 18.00 uur zou worden, ineens en totaal onverwacht, het volkslied.. het Wilhelmus! Dan, als allerlaatste de bekende filler: ve ro ni ca, Ve-ro-ni-ca, Veronica.. Tjoepp. Weg signaal. De zendkristal werd uit de zender getrokken. Ruis op 538 meter middengolf. Onwezenlijk luisterde ik naar iets wat weg is maar wat er net nog was. Gelijktijdig wist ik dat dit nooit meer terug zou komen. Althans niet in de vorm zoals we het hadden meegemaakt. Het leven gaat verder, maar hier was een een tijdperk afgesloten. Ik kan mij nog het tunen (geloei) over de lege frequentie herinneren van sommige landpiraten met middengolf zenders.  Misschien was het de woede over het verdwijnen van de zeezenders dat ik zelf besloot piraat te worden. Eigenlijk weet ik dat zelf ook niet, maar mijn besluit stond toen vast. Ik ga radio maken.

In oktober 1974 werd ik 16 jaar. ik vroeg geld voor mijn verjaardag. met dit geld in mijn portemonnee stapte ik op de fiets richting Hoogezand. Ik had gehoord (via piratenzenders) dat hier een dumpzaak was met de naam Hielkema. Daar kon je transformatoren en andere radiospullen kopen. Ik besloot zelf een zender te bouwen. Ook besloot ik een bezoekje af te leggen bij een middengolf piraat in Tynaarlo.  Deze zender hoorde ik regelmatig plaatjes draaien en tijdens zijn programma gaf hij een postadres door. Ik besloot op onderzoek te gaan want ik had hulp nodig bij het bouwen van een 807 middengolfzender.

Op een doordeweekse middag fietste ik in november richting de ‘Prins Carnaval’ in Tynaarlo. Ik heb er nooit spijt van gekregen. Ik kreeg een hartelijke ontvangst met versnaperingen om bij te komen van de lange fietstocht. Ook zag ik voor het eerst een middengolfzender van enorme proporties. Prins carnaval had een zender met wel 8 x een 807 in de eindtrap. Een middengolf antenne die wel 40 meter de lucht instak en een heuse geloso- versterker. Ook kreeg ik de hulp die ik zocht en eind 1974 had ik mijn eigen middengolf zender start klaar. Het enige wat ik dus (nog) niet had was een antenne en een goed werkend aarde netwerk. Als 16 jarige jongen moest ik alles stiekem doen, mijn ouders wisten niet wat ik van plan was. Ik had mazzel want pa kwam in december met de mededeling dat we gingen verhuizen van de Groningenlaan naar de Drenthelaan in Veendam. Hier zag ik kansen om omgemerkt een draad te spannen tussen de garage en de schoorsteen (zogenaamd ontvangstantenne) en een koperen draad de grond in te spuiten met behulp van de tuinslang. In het prille voorjaar van 1975 was de tuin af en wist niemand dat hier een aarde netwerk was aangebracht voor een geheime middengolfzender ( volgens mij ligt het er nu nog ;-)) Ik was nu klaar en mijn zendernaam was ook bedacht. Dat kwam zo: Tijdens de tuinwerkzaamheden zag ik regelmatig een vogeltje in onze tuin en oma (die eens op visite was) riep toen .. ‘Ach, kijk eens een Braamsluiper’..

Braamsluiper

Mijn illegale middengolfzender ‘Braamsluiper’ met 2x een 807 buis in de eindtrap was in feite een vrijlopende oscillator. 1000 volt op de anode en floep daar gingen we mee in de lucht. Helemaal fout dus en levensgevaarlijk. Maar ach, wisten wij veel. De zender werkte en daar ging het om. Mijn ouders wisten van niets en de zendantenne, een koperen draad van veertig meter, was zogenaamd een ‘ontvangst’ antenne. Deze koperen draad liep van de schoorsteen schuin naar beneden richting de garagebox. Mijn ouders gingen in 1975 regelmatig voor familie bezoek op zondag naar Zwolle. Uiteraard ging ik (bijna) nooit mee. De zondagmiddag was immers voor mij de ultieme kans om ongestoord met de zender muziek uit te zenden en te rapporten met  andere middengolf piraten. Het ging één keer bijna mis toen mijn vader zijn autoradio aanzette en onderweg ergens tussen Veendam en Assen de Braamsluiper hoorde. Hij vroeg toen aan mijn moeder: “Héé, dat lijkt de stem van Bert Jan wel..”Mijn moeder stelde hem gerust met de woorden: “Dat kan niet, want Bert Jan is huiswerk aan het maken en hij heeft toch geen radiozender”. Maanden later zijn mijn ouders toch achter mijn illegale praktijken gekomen en werd er een gedoogbeleid afgesproken. Als ik maar mijn best bleef doen op school..

Gepakt

Het illegaal uitzenden op de middengolf in amplitude modulatie (AM) heeft echter niet lang mogen duren want in september 1975 werd ik opgespoord door de Radio Controle Dienst (PTT). De peilwagen met daarin (wijlen) heer van de Werf werd geassisteerd door maar liefst twee politieauto’s van de gemeente Veendam. Op het moment dat ik in de kraag werd gegrepen draaide ik net het grammofoonplaatje: ” I can help ” van Billy Swan. Ik zal het nooit vergeten. Mijn moeder schrok zich rot en ging gauw boodschappen doen. “Je red je maar “, riep ze verontwaardigd naar mij..  Omdat ik nog maar 16 jaar oud was bleef mijn straf beperkt tot een symbolische boete, maar mijn zendspullen was ik kwijt.

Ik heb veel bijzondere mensen ontmoet die periode. Van zonderling tot imposant en een aantal hiervan leven helaas al niet meer.  Ik kan mij nog goed de namen herinneren als Pietje Bel (Oude Pekela), Heidelberg (Veendam), Houston (Finsterwolde), Swieber (Nieuwe pekela), Torpedo (Oude Pekela), Blue Bird (Oostwold), Dokter ketellapper (Annen), Zwarte Jopie (Noordbroek), De München (Pekela), Mister Monroe, Vrolijke mijnwerker (Annen), Bonanza (Annen), superman (Sappemeer), Johnny Walker (Exloo), Peter van Wijngaarden (Emmen), Dé Bremerhaven en natuurlijk mijn grote inspirator Prins Carnaval (Tynaarlo). Ik heb nog ergens een logboek liggen met meer dan honderden radionamen uit dat jaar en zou hier wel een boek over kunnen volschrijven, zoveel doldwaze situaties heb ik toen als zestien jarige ‘middengolf etherpiraat’ meegemaakt.

In 1976 heb ik nog wat zitten prutsen met kleine FM zendertjes. Het bloed kruipt immers waar het niet gaan kan. Gelukkig ben ik hiermee nooit gepakt want anders zou er wat gezwaaid hebben! In de zomer van 1976 had ik een EL84 FM (6 watt) zendertje gebouwd met een bereik van ongeveer 10 km.  Door de illegale uitzendingen hiermee op en rond de 100 MHz FM band kreeg ik niet alleen nieuwe radiovrienden maar ook zou mede hierdoor een zeer grote verandering in mijn (radio) leven gaan plaatsvinden.

Voorjaar 1976
Op het platte dak van ons toenmalige huis in Veendam werd een 4 element FM antenne geplaatst. Bedoeld voor radio ontvangst, maar ook uitermate geschikt voor FM uitzendingen. Met een klein tol-trimmertje afkomstig uit een oude buizenradio werd de in elkaar geprutste EL84 oscillator aangezet en afgestemd op 102 MHz. Output ongeveer 5 watt. In 1976 was de hele FM band nog leeg. Alleen de radiozenders uit Hilversum en wat Duitse radiozenders waren te ontvangen. Je kunt je dat nu niet meer voorstellen. De kabel bestond nog niet en ontvangers waren aangesloten op een eigen antenne of op een gemeenschappelijk antenne systeem. Tussen 100 en 105 MHz had je ontvangst van etherpiraten en af en toe hoorde je daar een piloot communiceren met vliegveld Eelde. Soms hoorde je daar communicatie van de B.B. ( Burger Bescherming) als ze bezig waren met een oefening. Op de 87 MHz kon je gewoon luisteren naar de politie. De agenten zaten hier gewoon met elkaar te communiceren. Als er wat aan de hand was hoorde je dat daar als éérste..

Koos Darwinkel
Mijn FM-radiozender had de naam Veronica Variant. Een eerbetoon aan wijlen radio Veronica die 2 jaar eerder moest stoppen met uitzenden op de middengolf. Na wat testuitzendingen kreeg ik radiocontact met de zender ‘De Roker’ uit Wildervank. Er werd er een ontmoeting gepland en al gauw stond ik oog in oog met de eveneens nog jonge etherpiraat. ‘De Roker’ (Rudi Struik) bracht mij in contact met de zender ‘Risico’ en al gauw werden we allemaal dikke radiovrienden. Toen de piraat ‘Al-Capone’ erbij kwam was het helemaal feest. Mooie tijden braken aan op de lokale FM-band. Achter de zender ‘Risico’ ging overigens Bert Dekens schuil en Bertje was ook nog eens de DJ van de discotheek ‘Kibbelkoele’ in Wildervank en jaren later later in Frascati Stadskanaal.Tijdens onze gezellige stap- avonden kwam ik in contact met Eltje Veen (Radio Kopenhagen) en Anne de Jonge (Radio Telescoop). Wij als jonkies zetten toen de hele FM band op zijn kop met beatmuziek terwijl de wat oudere etherpiraten juist trouw waren aan de polka en het Nederlandstalige lied. Dit resulteerde in contacten heen en weer met de FM-zenders ‘Hollandia’ (Jaap Mulder) en de ‘Johnnie Walker FM’ en vele anderen. Jaap Mulder is overigens nog steeds actief als programmamaker bij Radio Parkstad. Mijn grootste afstand in 1976 was een verbinding met een FM zender ergens in Stadskanaal: Radio Mercuri ! Toen we kennis gingen maken (ik ging er op de plof naar toe) bleek dit Koos Darwinkel te zijn! Wat een mooie tijden..

Zendamateur
Op een gegeven moment verscheen er in het het Veendammer Nieuwsblad een aantal verhaaltjes over etherpiraterij en de hoe leuk die hobby was. Hier kwam toen een weerwoord op van een ‘echte’ zendamateur. Deze zendamateur die een licentie had voor uitzendingen op de korte golf bleek Jan Hiskes te zijn en was in het dagelijks leven redacteur bij de krant ‘Noord Ooster’. Zijn roepletters (call) waren: PA0-NOW. Ik had toen nog nooit van legale radio zendamateurs gehoord. Jan nodigde ons uit voor een kopje koffie en om kennis te maken. Hij wilde ons graag uitleggen dat er ook zendamateurs bestaan die een vergunning hebben en dat onze illegale hobby ook legaal beoefend kan worden. Samen met jeugd- kameraad Anne de Jonge ben ik toen uiteindelijk een hele dag op visite geweest bij Jan Hiskes en zijn vrouw. Onvoorstelbaar wat ik toen allemaal hoorde. Deze man heeft destijds mijn (ons) leven op het juiste moment de goede richting opgestuurd. Jan Hiskes wist ons te motiveren om te gaan studeren voor het afleggen van een radio- zendexamen. De radio- cursus gingen we volgen bij Jan Kraan (Wildervank) en bij Gerard Poppen in Oude Pekela. Het was niet makkelijk maar uiteindelijk waren Anne, Eltje en ik een jaar later in 1977 allemaal legaal radiozendamateur geworden en lid van de VERON. Mijn éérste call was PD0DGB (6 kanalen in de 2-meterband) en iets later de C-machtiging onder PE1KST. Vervolgens werd er in 1986 telegrafie examen gedaan voor de A-machtiging. Onder de roepletters PA4EN gaat mijn interesse vooral uit richting de 160, 80 en 40 meter.

Lokale Omroep
Jan Hiskes leeft helaas niet meer. Ik kan mij nog goed herinneren dat ik hem ooit vroeg waarom hij voor de roepletters PA0-NOW had gekozen. Jan antwoorde dat de afkorting ‘N.O.W.’ stond voor ‘Noord Ooster Wind’. Hij was in de jaren vijftig en zestig vaak te horen op de tachtig meter band in de kortegolf en maakte verbindingen door heel Europa. Zelf heb ik de roepletters PD0DGB, PE1KSP, PA3ENU en uiteindelijk PA4EN gekregen en ben trots dat ik sinds mijn achttiende (met dank aan Jan Hiskes) een zendlicentie bezit. Het spelen met radioprogramma’s ben ik echter ook nooit vergeten, waarschijnlijk dat ik daarom, vele jaren later, mij bezig ben gaan houden met ‘lokale omroep’. Het was destijds een goede beslissing van de overheid om lokale omroep, onder bepaalde voorwaarden, legaal toe te laten. De 1e testuitzendingen van Radio Parkstad kan ik mij nog goed herinneren. Toen uiteindelijk ook de commerciële radio werd toegelaten verdween de ruis op de FM band voorgoed. Momenteel zijn er vele zenders te horen en elke frequentie is bezet (landelijk, regionaal en lokaal). Hoe anders met vroeger. Maar dat geeft niet. Er is nu een ander tijdperk aangebroken. Men zoekt zijn vertier op het internet via faceboek en twitter. Zo gaat dat, tijden veranderen..

Tenslotte
Eind jaren zeventig werd ik DJ in bar-dancing ‘Barrage’ in Veendam, ontmoete daar vele mensen, kreeg verkering en mijn éérste baan bij een bedrijf in de gas en olieboring. Toen ik in 1988 van Veendam naar Stadskanaal ging verhuizen bleef er weinig tijd meer over voor de radio en muziek.. Vele jaren later ergens in 2002 leerde ik Boelo Lutgert kennen bij de LOK (Lokale Omroep Kanaalstreek). Toen deze lokale zender door omstandigheden moest stoppen bedacht ik mij dan ook geen moment. Samen met Boelo Lutgert, Grietje Westerhof, Johan Meezen en Arie Foekens hebben we toen de Stichting Lokale Omroep Stadskanaal (RTV Stadskanaal) opgericht. Het zou immers jammer zijn dat de gemeente Stadskanaal zonder een lokale omroep kwam te zitten. Wijlen Bé Flap was destijds onze technische adviseur. Zonder hem was het zeker niet gelukt. Over de ‘ups and downs’ van de sector lokale omroep valt heel veel te vertellen. Dat doen we misschien ooit nog eens over 20 jaar. IJs en weder dienende natuurlijk. Dan wordt er waarschijnlijk allang geen FM meer toegepast (laat staan AM) en zenden alle radiozenders digitaal uit via Digital Audio Broadcasting in de ether (T-DAB). Het volgende kan ik echter met zekerheid zeggen: Als je ooit in aanraking komt met de radiobacil ben je voorgoed besmet. Dat gevoel raak je nooit meer kwijt. En het mooie hiervan is dat het allemaal fijne mensen zijn, ongeacht illegaal, legaal, politiek, religie of land van herkomst. Radio verbroederd. Dat was toen en dat is nog steeds zo!  [BJB -2012]